Zarządzanie przez cele (MBO) – czym jest i jak działa ta metoda

Zarząd firmy omawia cele roczne przy stole konferencyjnym

Zarządzanie przez cele (MBO) przekłada cele przedsiębiorstwa na cele zespołów i pracowników, a stopień ich realizacji podlega ocenie. W ujęciu PSI Polska powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania jest ewentualne. Metoda działa tam, gdzie kierownictwo potrafi cele określać, monitorować i rozliczać.

Decydent słyszy dziś naraz cztery pojęcia: MBO, KPI, OKR i zarządzanie przez kompetencje, a do tego okresową ocenę pracowników. Zdarza się, że bez rozróżnienia tych pojęć firma wprowadza tabelę premiową opartą na wskaźnikach i nazywa ją zarządzaniem przez cele, choć samych celów nikt nie uzgodnił ani nie rozpisał na szczeble.

Kolejne sekcje omawiają definicję metody, jej trzy najważniejsze elementy, przebieg cyklu, genezę oraz granice zastosowania. Oddzielają też zarządzanie przez cele od KPI, OKR i zarządzania przez kompetencje. PSI Polska, firma doradztwa personalnego działająca od 1999 roku, projektuje i wdraża takie rozwiązania indywidualnie dla każdej organizacji.

Czym jest zarządzanie przez cele

Zarządzanie przez cele, w skrócie MBO od angielskiego Management by Objectives, to metoda zarządzania, w której cele przedsiębiorstwa przekładane są na cele grupowe i indywidualne, a praca oceniana jest po efektach, nie po włożonym wysiłku.

W polskim piśmiennictwie funkcjonuje ona również pod skrótem ZPC. Oba skróty opisują tę samą konstrukcję. Cel organizacji zostaje rozpisany na cele niższych szczebli, a po zamknięciu okresu wiadomo, co udało się osiągnąć.

U podstaw metody leży założenie o charakterze motywacyjnym, że świadomość i motywacja pracowników są czynnikiem decydującym o sukcesie firmy. Osoba, która zna cel zespołu i widzi w nim własną pracę, podejmuje inne decyzje niż ta, która wykonuje polecenia bez znajomości ich sensu.

Punkt ciężkości leży po stronie zespołu. W zarządzaniu przez cele liczy się wspólny cel zespołowy, rozłożony na mniejsze cele składowe, a nie zbiór niezależnych zadań indywidualnych. Cel indywidualny ma w tej logice sens wtedy, gdy daje się pokazać, do którego celu wyższego rzędu prowadzi i czyją pracę uzupełnia.

Ocena efektów obejmuje dwa rodzaje wskaźników: ilościowe i jakościowe, wraz z konkretnymi wynikami uzyskiwanymi przez poszczególne osoby. Rozliczenie obejmuje dzięki temu również te efekty, których sama liczba nie oddaje.

Trzy najważniejsze elementy metody

Trzy najważniejsze elementy MBO to, w ujęciu PSI Polska, planowanie celów grupowych i indywidualnych zgodnych z celami przedsiębiorstwa, monitorowanie stopnia ich osiągnięcia przez ocenę efektów oraz ewentualne powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania.

  1. Planowanie celów grupowych i indywidualnych. Planowanie celów zawodowych na obu poziomach przebiega w zgodzie z celami przedsiębiorstwa, co oznacza, że żaden cel zespołu ani stanowiska nie powstaje w oderwaniu od strategii. Zespół dostaje cel wspólny, a poszczególne osoby cele składowe, które do niego prowadzą. Ten etap rozstrzyga o skuteczności metody, bo cel oderwany od celu nadrzędnego kosztuje pracę, a wyniku firmy nie zmienia.
  2. Monitorowanie stopnia osiągnięcia celów. Monitorowanie opiera się na ocenie efektów osiąganych przez poszczególnych pracowników, a nie na obserwacji ich zaangażowania czy liczby przepracowanych godzin. Do każdego celu przypisany jest miernik realizacji celu, uzgodniony przed rozpoczęciem okresu. Drugim warunkiem jest rytm przeglądów, dzięki któremu postęp widać na bieżąco, a nie dopiero przy rozliczeniu.
  3. Ewentualne powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania. Stopień osiągnięcia celów może zostać wpięty w politykę premiowania i wtedy część wynagrodzenia zmiennego zależy od wyniku rozliczenia.

Trzeci element bywa mylony z istotą metody. PSI Polska opisuje go jako ewentualny, więc w tym ujęciu organizacja może prowadzić zarządzanie przez cele bez powiązania realizacji celów z premią. Sama premia nie tworzy ani celu, ani jego pomiaru.

Jak działa cykl zarządzania przez cele

Cykl zarządzania przez cele zaczyna się od celów strategicznych, przechodzi przez kaskadowanie na kolejne szczeble i kończy się rozliczeniem realizacji.

Według informatora »Zarządzanie przez cele«, który przygotowały Anetta Wróblewska i Marta Gochnio z firmy Gamma sp. j. w projekcie współfinansowanym z Europejskiego Funduszu Społecznego, a opublikował serwis Służby Cywilnej, większość organizacji stosuje roczny cykl.

Pełny przebieg cyklu obejmuje siedem kroków następujących po sobie w stałej kolejności:

  1. ustalenie celów strategicznych organizacji na dany okres,
  2. uzgodnienie wiązki celów dla naczelnego kierownictwa,
  3. przełożenie ich na cele taktyczne dyrektorów poszczególnych obszarów,
  4. rozpisanie celów operacyjnych dla zespołów i jednostek,
  5. uzgodnienie celów indywidualnych na poziomie stanowisk,
  6. przegląd okresowy postępów w trakcie trwania cyklu,
  7. rozliczenie celów po zamknięciu okresu wraz z informacją zwrotną.

Sposób formułowania pojedynczego celu, dobór mierników i kryteria SMART to zagadnienie osobne, wykraczające poza opis samego mechanizmu metody.

Kaskadowanie, czyli skąd biorą się cele niższych szczebli

Kaskadowanie polega na tym, że cele podwładnego wynikają z celów jego przełożonego, a podział celów przebiega z góry na dół przez cztery poziomy: strategiczny, taktyczny, operacyjny i indywidualny. Mechanizm ten pozwala delegować odpowiedzialność za rezultat, a nie za samo wykonanie czynności. Na każdym szczeblu wiadomo, jaki fragment celu nadrzędnego jest przypisany danej osobie. Partycypacja pracownika przy ustalaniu celu odróżnia kaskadowanie od zwykłego rozdzielenia zadań.

Kto za co odpowiada w cyklu

Naczelne kierownictwo podejmuje decyzję o prowadzeniu firmy tą metodą i uzgadnia wiązkę celów wynikającą ze strategii. Kadra kierownicza kaskaduje cele na kolejne szczeble, wyznacza mierniki realizacji celu, monitoruje postępy i prowadzi rozmowy podsumowujące, w których pracownik otrzymuje informację zwrotną o efektach. Pracownik odpowiada za rezultat, a wybór sposobu jego osiągnięcia zostaje po jego stronie. Taki podział ról opisuje informator »Zarządzanie przez cele« (Gamma sp. j., serwis Służby Cywilnej). Bez rozliczania celów przez kadrę kierowniczą cykl kończy się na ich spisaniu.

Skąd wzięła się metoda i dlaczego przetrwała

Koncepcję, obecną w praktyce zarządzania do dziś, opisał Peter F. Drucker w wydanej w 1954 roku książce »The Practice of Management«, znanej w polskim wydaniu jako »Praktyka zarządzania« (MT Biznes), a pełna nazwa koncepcji brzmiała: zarządzanie przez cele i samokontrola.

Drugi człon tej nazwy mówi o metodzie więcej niż pierwszy. Metoda została pomyślana jako narzędzie motywacji i samodzielności, a nie nadzoru. Jej wersje oparte na kontroli rozmijają się z pierwotnym zamysłem, ponieważ nadzór z zewnątrz zastępuje wtedy mechanizm, który miał działać po stronie samego menedżera.

W ujęciu Druckera zadaniem zarządzania jest skierowanie wysiłku całej kadry kierowniczej ku wspólnemu celowi. Zarządzanie przez cele jest praktyczną odpowiedzią na to zadanie. Rozpisuje wspólny cel na poziomy, na których ktoś konkretny bierze za niego odpowiedzialność.

Metoda jest obecna w zarządzaniu od ponad siedemdziesięciu lat, bo problem, na który odpowiada, nie zestarzał się. Rozdźwięk między strategią zarządu a codzienną pracą zespołów pojawia się w firmie każdej wielkości. Zarządzanie przez cele nazywa ten rozdźwięk wprost i domyka go rozliczeniem celów.

Czym zarządzanie przez cele nie jest

Zarządzanie przez cele bywa mylone z trzema innymi rozwiązaniami: z okresową oceną pracowników, z wydawaniem zadań i z samym mechanizmem premiowym, a żadna z nich tą metodą nie jest.

  1. Okresowa ocena pracowników. System ocen to formalna metoda ewaluacji pracy i zaangażowania zatrudnionych. Ocena bywa łączona z zarządzaniem przez cele oraz z zarządzaniem przez kompetencje, ale pozostaje osobną konstrukcją. Możliwa jest formalna ocena pracy bez celów i cele bez formalnej oceny. Oba rozwiązania spotykają się dopiero wtedy, gdy organizacja świadomie je zestawia, co obejmuje projektowanie i wdrażanie systemów zarządzania przez cele razem z oceną efektów pracy.
  2. Zarządzanie przez zadania i polecenia. Zarządzanie przez cele zakłada, że pracownik cel rozumie, akceptuje go i uznaje za osiągalny, a sposób realizacji pozostawia się jego decyzji. Różnica jest praktyczna. Przy zadaniach rozlicza się wykonanie czynności, przy celach rozlicza się rezultat.
  3. Sam mechanizm premiowy. W ujęciu PSI Polska powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania jest ewentualne. Firma, która wprowadziła tabelę premiową opartą na wskaźnikach, nie wprowadziła jeszcze zarządzania przez cele, dopóki nie ma uzgodnionych celów kaskadowanych ze strategii i przeglądów, w których stopień ich realizacji jest monitorowany.

O tym, czy w firmie działa zarządzanie przez cele, nie rozstrzyga zatem nazwa dokumentu ani obecność premii, lecz uzgodnienie, pomiar i rozliczenie celów.

Zarządzanie przez cele a OKR, KPI i zarządzanie przez kompetencje

Zarządzanie przez cele odpowiada na pytanie, co ma zostać osiągnięte. KPI to mierniki używane wewnątrz tej metody, OKR jest jej późniejszą odmianą o krótszym rytmie, a zarządzanie przez kompetencje odpowiada na inne pytanie: w jaki sposób praca jest wykonywana.

Pojęcie Na jakie pytanie odpowiada Relacja do zarządzania przez cele
Zarządzanie przez cele (MBO) co ma zostać osiągnięte i w jakim czasie metoda nadrzędna
KPI po czym poznamy, że cel został osiągnięty narzędzie pomiaru wewnątrz metody, nie metoda
OKR co osiągamy w krótszym horyzoncie odmiana wywodząca się z MBO, z założenia niepowiązana z wynagrodzeniem
Zarządzanie przez kompetencje w jaki sposób praca jest wykonywana metoda sąsiednia, w praktyce bywa łączona

KPI bywa mylone z metodą, choć jest jej narzędziem. Wskaźnik nie wyznacza kierunku. Pokazuje tylko, czy uzgodniony wcześniej cel został osiągnięty, więc zestaw wskaźników bez celu nadrzędnego daje raport, a nie zarządzanie. W praktyce KPI wchodzi do metody jako miernik realizacji celu.

OKR wywodzi się z zarządzania przez cele i zachowuje jego podstawową logikę, ale różni się pod dwoma względami. Pracuje w rytmie krótszym niż roczny cykl typowy dla metody pierwotnej i z założenia nie jest powiązane z wynagrodzeniem. Dla decydenta wybór między nimi dotyczy więc tempa przeglądów i tego, czy rozliczenie celów sięga wynagrodzenia.

Zarządzanie przez kompetencje odpowiada na inne pytanie niż cele, bo dotyczy sposobu wykonywania pracy, a nie jej rezultatu. Opisuje, jakich zachowań i umiejętności organizacja oczekuje na danym stanowisku, i porządkuje je w model kompetencyjny. Obie metody bywają łączone, ponieważ odpowiadają na dwie połowy tego samego pytania o efektywność, a ich zestawienie porządkuje zarządzanie przez kompetencje i modele kompetencyjne.

Co metoda daje organizacji

Zarządzanie przez cele wiąże codzienną pracę ze strategią, obiektywizuje ocenę przez wcześniej uzgodnione mierniki i przenosi odpowiedzialność za rezultat na konkretne osoby.

Do zalet metody wymienianych przez jej propagatorów informator »Zarządzanie przez cele« (Gamma sp. j., serwis Służby Cywilnej) zalicza między innymi:

  • ścisłe powiązanie celów pracowników z celami organizacji, dzięki czemu praca zespołów przekłada się na realizację strategii;
  • bardziej obiektywną ocenę, ponieważ jej przedmiotem są osiągnięcia, a nie wrażenie po stronie przełożonego;
  • zastąpienie kontroli sprawowanej z zewnątrz samokontrolą pracownika, który zna cel i miernik jego realizacji;
  • szersze rozłożenie odpowiedzialności za funkcjonowanie organizacji.

Dla decydenta osobną wartością jest przewidywalność rozliczenia. Wiadomo, z czego i kiedy ludzie są rozliczani, a rozmowa podsumowująca cykl opiera się na uzgodnionych wcześniej miernikach. Zarządzanie przez cele pokazuje też zarządowi, które obszary realnie pracują na cel strategiczny.

Do jakiej pracy metoda pasuje, a do jakiej nie

Zarządzanie przez cele sprawdza się tam, gdzie praca ma dający się opisać rezultat, a słabnie tam, gdzie sprowadza się do ścisłego wykonywania procedury i gdzie efekt trudno oddzielić od włożonego wysiłku.

Metoda pasuje do pracy, która… Metoda słabnie tam, gdzie praca…
ma rezultat dający się opisać przed rozpoczęciem okresu, na przykład role z odpowiedzialnością za wynik obszaru sprowadza się do ścisłego wykonywania procedury, w której odstępstwo jest błędem, a nie przejawem samodzielności
pozostawia wykonawcy realną swobodę wyboru sposobu działania jest rozliczana wyłącznie zbiorowo i nie da się wskazać wkładu poszczególnych osób
rozgrywa się w horyzoncie na tyle długim, że przegląd okresowy ma co pokazać ma efekt nieodróżnialny od włożonego wysiłku albo zależny wyłącznie od czynników zewnętrznych

Tam, gdzie praca sprowadza się do ścisłego wykonywania procedury, sensowny cel indywidualny bywa nie do ułożenia. Metoda daje wtedy pozór porządku zamiast porządku. Cele powstają, ponieważ wymaga ich formularz.

Sama metoda ma również ograniczenia, niezależne od charakteru pracy. Informator »Zarządzanie przez cele« (Gamma sp. j., serwis Służby Cywilnej) wskazuje słabości metody. Efekty są przesunięte w czasie i nie pojawiają się bezpośrednio po wdrożeniu. Ustalanie celów i ich hierarchii jest pracochłonne i potrafi osłabić zaangażowanie jeszcze w trakcie wdrażania. Jako argument przeciwko ZPC często wymieniane jest to, że skupia on uwagę na celach konkretnych i wymiernych, pozostawiając na drugim planie »miękkie aspekty« związane z zarządzaniem zasobami ludzkimi. Praktyczne zastosowanie modelu wymaga też dojrzałości kadry kierowniczej.

Metoda zakłada przy tym, że organizacja ma określone cele i że kierownictwo potrafi je rozliczać. Sama ich nie tworzy. Ocena gotowości firmy do wdrożenia to temat osobny.

Przy projektowaniu i wdrażaniu takiego rozwiązania zakres prac PSI Polska obejmuje zdefiniowanie kluczowych założeń systemu, opracowanie dokumentów i instrukcji oraz przygotowanie komunikacji wewnętrznej. Dalsza część prac to szkolenie osób oceniających i ocenianych, a po wdrożeniu monitorowanie funkcjonowania i skuteczności systemu wraz ze wzmacnianiem jego aspektów motywacyjnych i rozwojowych. Systemy projektowane są indywidualnie, ponieważ struktura celów odwzorowuje strukturę odpowiedzialności konkretnej firmy.

FAQ – najczęstsze pytania o zarządzanie przez cele

Co znaczy skrót MBO?

MBO to skrót od angielskiego Management by Objectives, czyli zarządzanie przez cele. W polskim piśmiennictwie spotyka się również skrót ZPC. Oba skróty odnoszą się do tej samej metody, w której cele przedsiębiorstwa przekładane są na cele grupowe i indywidualne, a praca rozliczana jest z osiągniętych efektów, nie z włożonego wysiłku.

Na czym polega zarządzanie przez cele?

Trzy najważniejsze elementy MBO to, w ujęciu PSI Polska, planowanie celów grupowych i indywidualnych zgodnych z celami przedsiębiorstwa, monitorowanie stopnia ich osiągnięcia przez ocenę efektów oraz ewentualne powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania.

Czy zarządzanie przez cele musi być powiązane z premią?

Nie musi. W ujęciu PSI Polska powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania jest ewentualne. Sama tabela premiowa oparta na wskaźnikach jeszcze tej metody nie tworzy, dopóki cele nie zostały uzgodnione i rozliczone.

Czym zarządzanie przez cele różni się od okresowej oceny pracowników?

Okresowa ocena pracowników to formalna metoda ewaluacji pracy i zaangażowania zatrudnionych, natomiast zarządzanie przez cele wyznacza cele i rozlicza stopień ich osiągnięcia. Ocena bywa łączona z tą metodą oraz z zarządzaniem przez kompetencje, ale pozostaje osobną konstrukcją. Możliwy jest system ocen bez celów i cele bez formalnej oceny.

Kto opisał zarządzanie przez cele?

Koncepcję opisał Peter F. Drucker w wydanej w 1954 roku książce »The Practice of Management«, znanej w polskim wydaniu jako »Praktyka zarządzania« (MT Biznes). W oryginale metoda nosi nazwę zarządzania przez cele i samokontroli, a drugi człon tej nazwy wskazuje na jej motywacyjny, a nie kontrolny charakter.

Czym zarządzanie przez cele różni się od OKR?

OKR wywodzi się z zarządzania przez cele i zachowuje jego podstawową logikę, czyli cel nadrzędny rozpisany na cele niższego rzędu. Różnice sprowadzają się do dwóch rzeczy. OKR pracuje w rytmie krótszym niż roczny cykl typowy dla metody pierwotnej i z założenia nie jest powiązane z wynagrodzeniem.

O autorce: Jadwiga Kuczkowska – Managing Partner PSI Polska, firmy doradztwa personalnego działającej na polskim rynku od 1999 roku. MBA (International School of Management / Akademia Leona Koźmińskiego), mgr inż. Zarządzanie Przemysłem (Politechnika Warszawska), International Coaching Certification, International Coach Federation, European Mentoring & Coaching Council. Wcześniej Human Resources & Administration Director. Specjalizacja: Executive Search, coaching, procesy rozwojowe.

Kontakt: j.kuczkowska@psipolska.pl · LinkedIn