Wdrożenie MBO w firmie – od założeń do pierwszej oceny

Prezes i dyrektor HR planują wdrożenie zarządzania przez cele

Wdrożenie MBO to projekt organizacyjny, a nie zmiana formularza oceny. Obejmuje zdefiniowanie założeń, opracowanie dokumentacji i instrukcji, przygotowanie komunikacji wewnętrznej, przeszkolenie obu stron rozmowy o celach oraz pierwsze rozliczenie zamkniętego okresu.

O wyniku decyduje właściwe przygotowanie firmy i jej kierownictwa do określania, planowania, monitorowania i rozliczania realizacji celów, a nie narzędzie. Bez tego przygotowania uruchomienie MBO daje organizacji nowy obieg dokumentów zamiast zmiany w rozmowie o wynikach.

Dalsza część opisuje warunki gotowości, rozstrzygnięcia zapadające przed pierwszym cyklem, podział ról, przebieg prac oraz to, co pokazuje pierwsza ocena. PSI Polska projektuje i wdraża takie rozwiązania, nie ogranicza się do doradztwa.

Kiedy organizacja jest gotowa na wdrożenie MBO

Wdrożenie MBO ma sens wtedy, gdy firma ma określone cele długoterminowe i krótkoterminowe, a kierownictwo potrafi je planować, monitorować i rozliczać.

Gotowość organizacji sprawdza się przed startem, na podstawie krótkiej listy warunków wejścia:

  • jasno określone cele organizacji w dwóch horyzontach: długoterminowym i krótkoterminowym,
  • zdolność przełożenia tych celów na cele kadry menedżerskiej, a dopiero potem na cele indywidualne,
  • otwarta i jasna komunikacja, także wtedy, gdy wynik okresu odbiega od założeń,
  • zrozumienie procesu w firmie: kto cel stawia, kto go uzgadnia i kto rozlicza jego realizację.

Wszystkie te warunki leżą po stronie organizacji. Arkusz, formularz czy aplikacja porządkują zapis celów, ale nie zastąpią decyzji o tym, co jest celem nadrzędnym firmy w danym okresie.

Sygnały, że wdrożenie jest przedwczesne

Powtarzają się sytuacje, w których lepiej przesunąć start MBO:

  • cele firmy istnieją wyłącznie w budżecie i żaden z nich nie ma właściciela,
  • menedżerowie nie prowadzą z zespołami rozmów o wynikach, a informacja zwrotna pojawia się dopiero przy problemie,
  • zmiana ma zostać ogłoszona wyłącznie e-mailem, bez udziału zarządu w komunikacji,
  • decyzja zapadła w dziale HR, a zarząd nie ustalił celów nadrzędnych.

Żadna z tych sytuacji nie przekreśla wdrożenia MBO na stałe. Przesuwa jednak punkt startu: najpierw uporządkowanie celów firmy i przywrócenie rozmowy o wynikach, potem projekt wdrożeniowy.

Cztery rozstrzygnięcia przed pierwszym cyklem

Zanim powstaną pierwsze cele, w organizacji zapadają cztery rozstrzygnięcia: zakres wdrożenia, okres rozliczeniowy, sposób oceny efektów oraz to, czy realizacja celów wpłynie na premiowanie.

Trzy najważniejsze elementy MBO to, w ujęciu PSI Polska, planowanie celów grupowych i indywidualnych zgodnych z celami przedsiębiorstwa, monitorowanie stopnia ich osiągnięcia przez ocenę efektów oraz ewentualne powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania. Każdy z nich wymaga rozstrzygnięcia na etapie założeń, zanim ktokolwiek zapisze pierwszy cel indywidualny.

  1. Zakres wdrożenia. Pierwsze pytanie brzmi, czy MBO obejmuje najpierw zarząd i kadrę menedżerską, czy od razu całą organizację. Start od góry oznacza mniej celów do uzgodnienia i wcześniejszy przegląd jakości ich zapisu.
  2. Okres rozliczeniowy. Pierwsza ocena przypada na zamknięcie okresu, więc od jego długości zależy, kiedy organizacja dowie się, czy przyjęte założenia działają.
  3. Sposób oceny efektów. Ocena obejmuje wskaźniki ilościowe i jakościowe oraz konkretne uzyskiwane wyniki, a mierniki realizacji ustala się razem z celem, nie dopiero przy jego rozliczaniu.
  4. Powiązanie z premiowaniem. W ujęciu PSI Polska powiązanie stopnia realizacji celów z polityką premiowania jest ewentualne. Rozstrzyga się je na etapie założeń, nie w trakcie pierwszego cyklu. Z czego wynika taki status tego elementu, wyjaśnia odrębny tekst o samej metodzie.

Na rozstrzygnięciach z etapu założeń opiera się kaskadowanie celów w MBO. Cel nadrzędny firmy przechodzi na cele kadry menedżerskiej, a te na cele zespołowe i indywidualne. Przy kaskadowaniu pilnuje się, żeby cele sąsiadujących działów nie znosiły się wzajemnie. Inaczej realizacja jednego z nich odbiera wynik drugiemu.

Sam sposób formułowania pojedynczego celu, dobór mierników i zapis odporny na spór opisuje osobny tekst o tym, jak formułować cele MBO.

Kto uczestniczy we wdrożeniu i za co odpowiada

We wdrożeniu MBO uczestniczą zarząd, kadra menedżerska i zespół wdrożeniowy. Jeśli proces odbywa się przy udziale konsultantów zewnętrznych, również oni powinni być włączeni w pracę zespołu wdrożeniowego. Każda z tych stron odpowiada za inny element.

Podział odpowiedzialności ustala się razem z założeniami.

Strona Za co odpowiada
Zarząd Decyzja o wdrożeniu, cele nadrzędne firmy i obecność w komunikacji. Bez tego osoby w pozostałych rolach zgadują, co jest priorytetem okresu.
Kadra menedżerska Uzgadnianie celów z pracownikami, prowadzenie przeglądów okresowych i rozliczenie okresu. Na tę grupę spada największa część pracy bieżącej.
Zespół wdrożeniowy Dokumentacja, harmonogram cyklu i spójność z pozostałymi procesami kadrowymi.
Doradca zewnętrzny Przygotowanie założeń, dokumentacji, komunikacji i szkoleń oraz monitorowanie po uruchomieniu.

Niezależnie od podziału ról każdy cel ma właściciela, czyli osobę odpowiadającą za jego realizację, oraz oceniającego, który rozlicza stopień tej realizacji. W mniejszych organizacjach obie funkcje bywają pełnione przez tę samą grupę menedżerów. Trzeba wtedy z góry ustalić, kto rozstrzyga spór o interpretację wyniku. Rola doradcy zewnętrznego jest przy tym uzupełnieniem, a nie zastępstwem. MBO prowadzone w całości poza organizacją nie zmienia sposobu, w jaki menedżerowie rozmawiają o wynikach.

Co można oddać na zewnątrz

Część prac organizacja może przekazać doradcy. Wsparcie PSI Polska obejmuje:

  • zdefiniowanie kluczowych założeń systemu,
  • opracowanie dokumentacji i instrukcji,
  • przygotowanie komunikacji wewnętrznej,
  • szkolenie osób oceniających i ocenianych,
  • monitorowanie funkcjonowania systemu po wdrożeniu.

Poza tym zakresem zostaje to, czego oddać się nie da: decyzja zarządu o celach nadrzędnych oraz rozmowa menedżera z pracownikiem. Szczegółowy zakres wsparcia przy wdrożeniu zależy od wielkości organizacji i od tego, ile prac firma prowadzi samodzielnie.

Przebieg wdrożenia – założenia, dokumentacja, komunikacja

Wdrożenie MBO zaczyna się od zdefiniowania kluczowych założeń, następnie powstaje dokumentacja wraz z instrukcjami, a dopiero potem przyjęte rozwiązanie trafia do menedżerów i pracowników.

Prace układają się w trzy grupy następujące po sobie: ustalenie założeń, przygotowanie dokumentacji oraz komunikacja poprzedzająca pierwsze rozmowy o celach. Odwrócona kolejność, czyli ogłoszenie zmiany przed rozstrzygnięciem założeń, kończy się pytaniami, na które nikt w firmie nie zna jeszcze odpowiedzi.

Etap założeń zamykają rozstrzygnięcia opisane wyżej: zakres, okres rozliczeniowy, sposób oceny efektów oraz miejsce premiowania. Dopiero po nich ma sens spisywanie zasad. Dokument utrwala decyzje, a nie zastępuje ich podjęcia.

Dokumentacja i instrukcje

W tej grupie prac powstaje komplet materiałów, po które sięga się przy każdym kolejnym cyklu MBO:

  • opis założeń systemu,
  • zasady stawiania i uzgadniania celów,
  • zasady rozliczenia okresu,
  • wzory dokumentów roboczych,
  • dwie instrukcje: dla oceniającego i dla ocenianego.

Instrukcje rozdziela się, bo obie strony potrzebują innej wiedzy. Oceniający dowiaduje się, jak uzgodnić cel i jak rozliczyć jego realizację. Oceniany dowiaduje się, czego może oczekiwać w rozmowie i według jakich zasad powstaje ocena stopnia realizacji.

Komunikacja wewnętrzna

Komunikację przygotowuje się, zanim menedżerowie zaczną rozmawiać z zespołami. Musi wyjaśniać, po co firma sięga po tę metodę, kogo obejmuje pierwszy cykl, co zmienia się w rozmowie o wynikach oraz co pozostaje bez zmian.

Ostatni element bywa pomijany, a uspokaja najbardziej. Informacja o tym, czego wdrożenie nie zmienia, ogranicza domysły skuteczniej niż zapewnienia o korzyściach. Komunikat zarządu i komunikat bezpośredniego przełożonego muszą przy tym mówić to samo, bo rozbieżność między nimi zespoły odczytują jako sygnał, że MBO jest formalnością.

Szkolenie oceniających i ocenianych

Kompletne wdrożenie obejmuje przeszkolenie obu stron rozmowy o celach: menedżerów, którzy cele stawiają i rozliczają, oraz pracowników, których cele dotyczą.

Szkolenie osób oceniających i ocenianych odróżnia wdrożenie doprowadzone do końca od skróconego. Przygotowanie wyłącznie oceniających zostawia system w połowie drogi. Oceniany, który nie zna zasad rozliczenia, odbiera cel jako narzucone zadanie, a rozmowa podsumowująca okres zamienia się w spór o interpretację wyniku.

Zakres obu szkoleń jest inny. Oceniający ćwiczą uzgadnianie celu, prowadzenie przeglądu w trakcie okresu oraz rozliczenie z odwołaniem do wcześniej ustalonych mierników realizacji. Oceniani poznają zasady, według których ich cele powstają, a także sposób zgłaszania okoliczności, które w trakcie okresu wpływają na realizację celu. Obie grupy poznają też różnicę między przeglądem w trakcie okresu a rozmową podsumowującą jego zamknięcie.

Ta część prac bywa prowadzona jako szkolenia i warsztaty dla kadry menedżerskiej. Efekt widać dopiero przy pierwszym rozliczeniu. Tam, gdzie przeszkolono obie strony, rozmowa dotyczy wyniku, a nie tego, co strony rozumiały przez zapisany cel.

Pierwsza ocena – co pokazuje i czego po niej oczekiwać

Pierwsza ocena w MBO rozlicza stopień realizacji celów za zamknięty okres i jednocześnie weryfikuje przyjęte rozwiązanie, pokazując, które cele zostały źle postawione.

Obie funkcje mają innego adresata. Rozliczenie ludzi odpowiada na pytanie o wynik pracy w okresie. Rozliczenie założeń odpowiada na pytanie, czy cele dało się w ogóle zmierzyć i czy ich właściciele mieli na nie realny wpływ. Dopiero pierwsza ocena w MBO pokazuje całość w działaniu. Cele, mierniki realizacji i zasady rozliczenia okresu sprawdzają się razem albo razem zawodzą.

Przy pierwszym cyklu druga z tych funkcji jest ważniejsza. Zestaw celów powstaje wtedy bez doświadczenia z poprzedniego okresu, więc część zapisów okazuje się nieostra dopiero w zestawieniu z wynikiem.

Co psuje pierwsze rozliczenie

  1. Cel bez miary. Rozliczenie zamienia się w rozmowę o wrażeniach, ponieważ żadna ze stron nie ma się do czego odwołać, a ocena efektów zależy od tego, kto pierwszy przedstawi swoją interpretację.
  2. Cel oparty na czynniku poza wpływem osoby rozliczanej. Wynik zależy wtedy od decyzji zapadających gdzie indziej, więc rozmowa dotyczy okoliczności zewnętrznych zamiast pracy właściciela celu.
  3. Brak przeglądów w trakcie okresu. Ocena opisuje przeszłość, zamiast sterować pracą, a obie strony poznają rozbieżność w rozumieniu celu dopiero po zamknięciu okresu.

Wszystkie trzy sytuacje można rozpoznać przed startem MBO, podczas przeglądu zapisanych celów. Po zamknięciu okresu pozostaje już wyłącznie korekta na kolejny cykl, a ta kosztuje organizację więcej niż wcześniejsza poprawka zapisu.

Co dzieje się po wdrożeniu

Po uruchomieniu MBO potrzebne jest monitorowanie funkcjonowania systemu, ponieważ zestaw celów szybko rozmija się z bieżącymi priorytetami organizacji.

Monitorowanie potrzebuje właściciela i rytmu. Bez nich zostaje na papierze. Wypełnione w terminie dokumenty nie są jeszcze dowodem, że cykl działa. Obserwacja odpowiada na pytania:

  • czy cele są uzgadniane z pracownikami, a nie wyłącznie przekazywane,
  • czy przeglądy okresowe odbywają się w trakcie okresu, a nie tuż przed jego zamknięciem,
  • czy rozliczenia okresu są prowadzone i kończą się rozmową o wyniku,
  • czy dokumentacja nie zamieniła się w formalność wypełnianą przed terminem.

Zmiana w firmie, na przykład nowy zakres odpowiedzialności działu, jest naturalnym momentem korekty celów jeszcze w trakcie okresu.

Wnioski z pierwszego rozliczenia wracają do założeń. Część celów wymaga innego miernika, część okazuje się celami zespołowymi, a nie indywidualnymi. Korekta celów w kolejnym okresie jest normalnym elementem pracy z MBO. Nie jest oznaką błędu we wdrożeniu.

Wsparcie PSI Polska przy wdrożeniu MBO

PSI Polska projektuje i wdraża rozwiązania MBO szyte na miarę organizacji, obejmując zarówno przygotowanie założeń, jak i przeszkolenie osób, które będą w nich pracować.

Firma działa na polskim rynku od 1999 roku. MBO należy do jej procesów rozwojowych, obok szkoleń i warsztatów, coachingu oraz modeli kompetencyjnych. Zakres pracy obejmuje projektowanie i wdrażanie, nie tylko doradztwo. Organizacja otrzymuje gotowe założenia wraz z dokumentacją, przeszkolonych oceniających i ocenianych oraz ustalony sposób monitorowania po uruchomieniu. Częścią tej pracy jest przygotowanie kadry menedżerskiej do rozliczania celów, ponieważ to na niej opiera się codzienne działanie MBO.

Pełny opis usługi znajduje się na stronie system ocen pracowniczych i zarządzanie przez cele (MBO). Rozmowę o zakresie wdrożenia można umówić przez formularz kontaktowy.

FAQ – Najczęstsze pytania o wdrożenie MBO

Na czym polega wdrożenie MBO w firmie?

Wdrożenie MBO polega na przygotowaniu organizacji do pracy z celami: sprawdzeniu gotowości, zdefiniowaniu kluczowych założeń, opracowaniu dokumentacji i instrukcji, przygotowaniu komunikacji wewnętrznej oraz przeszkoleniu oceniających i ocenianych. Cykl zamyka pierwsza ocena, która rozlicza stopień realizacji celów i pokazuje, które zapisy wymagają korekty.

Ile trwa wdrożenie MBO?

Czas zależy od wielkości i złożoności organizacji oraz od przyjętego okresu rozliczeniowego. Prace przygotowawcze, czyli założenia, dokumentacja, komunikacja i szkolenia, kończą się przed startem pierwszego cyklu, natomiast pierwszą realną ocenę przyjętych rozwiązań daje dopiero zamknięcie okresu rozliczeniowego i rozliczenie celów.

Od czego zacząć wdrożenie MBO w organizacji?

Od sprawdzenia gotowości. Punktem wyjścia jest pytanie, czy firma ma jasno określone cele długoterminowe i krótkoterminowe oraz czy kierownictwo potrafi je planować, monitorować i rozliczać. Dopiero potem ustala się zakres wdrożenia i okres rozliczeniowy; kolejność odwrotna kończy się dokumentacją bez pokrycia w celach firmy.

Czy wdrożenie MBO wymaga dedykowanego oprogramowania?

Narzędzie nie jest warunkiem wejścia. Warunkiem jest przygotowanie kierownictwa do określania, planowania, monitorowania i rozliczania realizacji celów. Oprogramowanie porządkuje zapis celów oraz terminy przeglądów, więc bywa przydatne przy większej liczbie uczestników, ale wdrożenie prowadzone bez niego jest w pełni możliwe.

Czy MBO sprawdza się w mniejszej organizacji?

Tak. Im mniejsza organizacja, tym mniejsza rola formalnej dokumentacji, a większa samej rozmowy o celach i regularnego przeglądu w trakcie okresu. Zakres wdrożenia bywa wtedy węższy, ale ustalenia dotyczące celów, mierników i rozliczenia okresu pozostają takie same, bo wynikają z metody, nie z wielkości firmy.

O autorce: Jadwiga Kuczkowska, Managing Partner PSI Polska. Specjalizuje się w procesach rozwojowych, szkoleniach i coachingu kadry zarządzającej. Ukończyła studia MBA (International School of Management / Akademia Leona Koźmińskiego), ma International Coaching Certification, jest związana z International Coach Federation i European Mentoring & Coaching Council. Wcześniej pełniła funkcję Dyrektora HR i Administracji w Volkswagen Bank Polska.

Kontakt: j.kuczkowska@psipolska.pl · kontakt z PSI Polska